11. AVANOS VE YÖRESİ AĞIZLARI:

Ağız: Bölgelere ve sınıflara göre değişen söyleyiş ve kelime hazi­nesidir. Bu yazıda Avanos ve yöresinin ağız özelliğini taşıyan söyleşi­lerden örnekler sunulmaktadır.

Anlatan: Emine Tok

Konusu: İnönü'nün Avanos'u ziyareti sırasındaki anısı.

Gızılözdeydim, ırma gediordum. "Bura ney" dedi, "Bura çifli" de­dik, "Avanuzun çifli" dedik, he, öyle deyince "ne isdeyorsun" dedi. "Eyi misiniz" dedi, "eyiyik İslah, Allah ömür versin bek eyiyik" de­dik. "Ne isdeyorsunuz" dedi, "ne isteyok bi ortaokul yapdır" dedim, "yapdır ha yapdır" dedim. Bir de bu laf hoşuna getmiş, bizim böyle dedimizi. Bizi buria siye davet itdi çay ziyafetine. Başka yellerden de gelince, orda da "biz açık" demişler. Çocuğu yuvarlamışlar önüne, ço-cü yuvallayınca orda Vali de kibirlenmiş hani. O da kibirlenmiş, kibil-lenince, buria da gelince, bunnar da "halis tok" demiş, "Halis Toklar" demiş, ga öyle deyince, benim bu dedim de hoşuna getmiş, ga bizi so­na davet, ziyafet ettiler. Bu görüşme İnönü'nen yaptım. Vali de var idi, şey, he hepisi de var idi, çoğudu.

Anlatan: Yumuş Mengü (40 yaş)

Derleme yeri: Sarılar Kasabası

Konu: Ev işi

Tandır yakarık toprak süpürrük. Kiprit de bulamak ateş getirrik gonşudan. On da üstümüze sıçramasın ateşi diyin yanımızda dutarah-tan getirrik. Üstüne tavalan goruh, bulgur atarıh pilav bişirrik, duzunu atarıh. Angara'ya gocamı süpürgeci saldık, badırdıh - çıktı 20-30 kile buda onu tohummu ekecen, çocuklara yeygi mi yapacak? her kölere toprah daattılar. Bizim köye vermediler. Demirgırata vermediler diye-rekten ireyi, gızdılar bize vermediler. Bizim köölü tümden ireyi Una, Osman Bölükbaşısına verdiğimizden gızdılar. Topahlıya verdiler, çok-cana. Bizim buria yok, ekin zamanı yazın ekin işlerdik. Burdayım bur-da niriyedim? Ben neynicam kön lafı söylemeynen tükenir mi?

Ağıza Şiir Örneği: Mirem

Beyin akar, horul horul iderim

Dili bağlı arazlardan beterim

İyi olmam yarenlerim giderim

Ölür müymüş muradını almayan

Avanos'ta galdı mı bana yanmıyan.

Yabayı yidim de dimedim aman

Direni yiyince tıp düştüm hemen

İki aylık garnımda bebeğim gıman

Ölür müşmüş muradını almayan

Avanos'ta galdı mı bana yanmayan.

Yüklenmiş geliyor Mirem'in göçü

Nedir düşman nedir gelinin suçu

Kestirmiş kekilini efiler saçı

Ölür müymüş muradını almayan

Avanos'ta galdı mı Mirem'e yanmayan.

Anam bacım başucumda ağlasın

Candarmalar sokakları dolaşsın

Gara haber kardaşıma ulaşsın

Yetiş gardaşım yetiş

Çıkıyor canım.

Bu örnekler okuyup yazması olmayan, köyünden, kasabasından ve ilinden dışarı çıkmadığı için de yerli ağız özelliklerini koruyan kadın­lardan alınmıştır.

Başka iller ve kültür bölgeleri ile temasları bulunan, askerlik göre­vi, tahsil gibi nedenlerle yöreden ayrılmış erkekler yazı dilinin etkisi altında olduklarından, konuşmalarında yörenin özelliğini tamamen ta­şımazlar.

12. AVANOS EFSANELERİ:

Halkın hayalinde şekillenip gelişerek dilden dile, nesilden nesile söylenerek dolaşan ve yaşayan olağanüstü olaylar içeren hikayeler için "efsane - söylence" diyoruz.

"Efsanenin başlıca niteliği inanış konuu olmasıdır. Onun anlattığı şeyler doğru, gerçekten olmuş diye kabul edilir. Bu niteliği ile efsane, masaldan ayrılır, hikaye ve destana yaklaşır."

Halk, yüzyıllar boyunca, Kızılırmak'tan etkilenmiştir. Bu etkileşim sonunda birçok efsane oluşmuştur.

Buraları yurt edinen, peri bacalarını oyarak içinde yıllarca yaşa­yan, çevresindeki tarlaları ekip biçen insanlar, hayal hanelerinde efsa­neler, hikayeler, destanlar oluşturuyorlar.

Aşık Hasan Dede Efsanesi:

Kırıkkale îli'ne bağlı Hasandede kasabasında mezarı ve "makamı" bulunan Hasan Dede Türkistan'dan gelirken buralardan geçmiştir. Ho­rasan erleriyle birlikte Avanos'ta Kızılırmak kıyısında mola vermiştir. Horasan erleri abdest almışlar namaza hazırlanmakta, Hasan Dede'yi beklemektedirler. Bu sırada Kızılırmak'ın suyunun bulandığını ve kan renginde akmaya başladığını görürler. İşin hikmetini sormak için he­men ünlü Bilgin Hasan Dede'ye koşarlar. Daha sonraları Osmanlı Or­dusunda Budin savunmasına katılarak Gazi unvanını, köyüne dönerek yetiştirdiği karpuzlar dolayısıyla "Karpuzu Büyük" lâkabını alan Ha­san Dede abdest almaktadır...

Horasan erleri hayretle görürler ki; Hasan dede'nin abdest aldığı suyun kolundan dökülen kısmı kan kırmızıdır. Irmağı kan renginde, kızıl renkte akıtan Hasan Dede'nin koluna, yüzüne değen sulardır. Ho­rasan erleri sorarlar:

"- Bu ne hikmet işdir Hasan dedem?..."

Abdestini tamamladıktan sonra Hasan Dede cevap verir:

"- Ibn-i Mülcem'in(*) açtığı yara kapandı mı sanırsınız?.."

O günden beri de Kızılırmak "kızıl akmaktadır", adı buradan kal­mıştır.

Belha Kız Efsanesi:

"Belha Avanos'un Özkonak Bucağında küçük bir derenin suladığı bir beldedir. Beldesine, deresine ve yöresine adını veren Belha efsane­si şöyledir:

Şimdi Uruşa diye anılan bu böl? ve asırlar önce bir kabile gelmiş­ti. Reisleri zeki ve iyi bir idareci idi. Reisin çok güzel, fakat talihsiz bir kızı varmış, bu talihsiz kızın tek tesellisi, tabiat idi. Ayaz'ın serin sularında yıkanır ve kendi kendine şarkılar söylermiş. Bu kızın adı Belha imiş.

Yine birgün, banyodan çıkmış ve elbisesini giymişti ki yanında bir erkek belirdi. Erkek: Ziyaret dağının ardından geliyorum, oranın rei­siyim, günlerdir seni yıkanırken seyrediyorum, sana gönül verdim" der. Belha önce kaçmak istese de zamanla birbirlerini severler.

Güzel Belha'nın hayranları ise günden güne çoğaldığı için zeki ba­bası kurnazca karar verir. Saray'ın önünde yapılacak cirit oyununda ra­kipler çarpışacak ve sağ kalabilen Belha'yı alacaktır. Bu suretle ilerde Belha'yı istiyenlerin kendisine düşman olmalarını önleyecektir.

Müsabaka sonunda, Ziyaret Dağı'nın Reisi ile Aliyli Beyi karşı karşıya kalmıştır. Kız, Ziyaret Dağı'nın Reisi'ne aşıktır. Ya karşısına Aliyli Bey'i çıkarsa ne yapacaktır? Son anda Aliyli Bey'inin okunun sevgilisine saplandığını gören kız, büyük bir çığlık atarak kendini bal­kondan okun üzerine atar ve oda okun kurbanı olur. Bu duruma üzü­len Belha'nın babası, "Onları sarayın önündeki bahçeye beraber gö­mün" der. iki sevgiliyi ölüm bile ayıramamıştır."(63)

Zelve Efsanesi:

Zelve'ye gidenler, özellikle geceleri, peri bacalarının savaş düzeni­ne girmiş askerler gibi durduğunu görürler... İşte bu heybetli görünü­şün efsanesi:

"Zamanında buralar güzel bir ülkeymiş, bereket fışkırırmış toprak­tan. İnsanlar birbirini severlermiş, sayarlarmış. Fakiri fakir, zengini zengin değilmiş. Hırsızlık, katillik yokmuş. Üzümler ballı, buğdaylar taneliymiş. Bu halkın tek kaygısı ölümden yanaymış. Bir kapalı ül-keymiş buraları, o yüzden askeri savunmayı gereksiz bulur, mutluluk içinde yaşarlarmış.

Yıllardan bir yıl günlerden bir gün bakmışlardır ki;

Maccan'dan beri yazıyı yabam tutmuş bir ordu gelir, yanında yöre­sinde ne varsa yaka yıka; askerleri yok ki karşı koyalar, güzelim yurt­ları elden gider, gelen düşmanın her adım atışında.

Bütün halk tepeden bir bakmışlar ki koca ordu çakılmış kalmış yerde. "Nasıldır, nicedir bu iş" derken gece olmuş, gün ağarmış, bak­mışlar, her şey olduğu gibi durur yerli yerince. "Kimse güçlendirip yüreklerini varamazmış çakılıp kalan ordunun yanına. Eninde sonun­da bir çoban değneğini havaya kaldırıp "Ölümse ölüm, ben varacağım duran ordunun yanına" diye vadiye doğru koşmuş. Varmış ki bir de ne görsün ordu tüm taş kesmiş, toza buladığı kötülüğü bulaştırmaya gel­diği için buralara. Haber tez ulaşmış tepedeki halka, güzel ülkede kırk gün kırk gece toy düğün olmuş..." Bu yere DEVRENT derler. Taş or­du halen o yerde durmaktadır. O günden, bugüne kadar bu topraklara bir daha düşman ayağı basmamıştır.

Peri Kızı ve Güvercinler Efsanesi:

Avanos çevresinde yüzyıllar öncesinden günümüze gelen şapkalı kayalar görürsünüz. Halk, bunları "peri kızları" adını takmıştır. Ya iki­si üçü bir yerde, kâh topluca bir arada bulunurlar. Buralarda yaşayan­lar bunlar hakkında hayal kurmuşlar, yakıştırmalar yapmışlar, masal­larda, efsanelerde "peri kızlarını" canlandırmışlardır... İşte Peri Kızı ile Güvercinler ve Avcılar Efsanesi:

"Bir varmış, bir yokmuş... Bir zamanlar bu diyarda perilerle insan­lar bir arada yaşarlarmış, insanlar düğün yapar, periler bu düğünlerde saz ve söz olur, onları eğlendirirlermiş, insanlar üzüm çiğner, şıra ya­par, periler şıraların içine girer onları sarhoş ederlermiş. Nerde şenlik, nerde eğlence varsa iyi yürekli periler insanoğluna hizmet ederlermiş.

Gül gibi geçinip giderken insan padişahının oğlu peri padişahının kızına aşık oluvermiş... Ne olmuşsa ondan sonra "periler çoluk çocuğumuza karışırsa ne olur halimiz" diye derin derin düşünmeye başla­mış insanoğulları...

Sonunda karar vermişler... Bu evlenme olmayacak... Savaş açacak­lar perilere... Bir sabah, erken silahlanıp perilerin olduğu kayalara sal­dırmışlar. Periler, korkularından güvercin olmuş, "pırr" diye uçmuş, dağılmışlar çevreye... O gün bugündür periler sayısız güvercin olarak yine insanların hizmetinde yaşarlar. Peri bacalarına koşarlar. Peri ba­calarına oyulmuş binlerce güvercin yuvasında toplanan gübreler, bu çevrenin sebze ve meyveliği için başlı başına servet sayılır. 

Derleyen : Yaşar Büken